Vậy Làm Gì Để Xây Dựng Nhà Trường Tiêu Chuẩn Cho Thế Kỷ 21?

25/09/2019

Một nhà trường tối ưu sẽ là nhà trường được mọi thầy cô và học sinh cảm nhận là tối ưu. Vấn đề đặt ra cho cảm nhận của con người là không có điều gì mà mọi người ở mọi thời kỳ cùng đánh giá là tối ưu. Tuy nhiên, những ý tưởng từ các nghiên cứu về não, tâm lý học về phát triển nhân cách và tâm lý học đường đều chỉ tới điểm chung, đó là việc học nên “thích hợp với sự vận động của não bộ”. Thế nhưng bộ não con người không giống nhau nên sẽ không có công thức thích hợp cho tất cả mọi người. 

Tuy nhiên, theo quan điểm của các chuyên gia giáo dục từ phần trước, tồn tại một số khuynh hướng khá rõ nét trong việc xây dựng trường lớp tốt hơn. Trước tiên là: không học nhanh và nhiều, mà phải học chậm lại, chuyên sâu, và học theo cách riêng của từng cá nhân, ở những môn học thích hợp cho cách này (giống như ví dụ về môn Toán của Washburne ta đã đề cập ở phần 3). 

Hãy hình dung về một ngôi trường ở đó trẻ em học để lưu giữ kiến thức lâu dài, thay vì áp dụng chúng vào những kỳ thi chọn lọc rồi bỏ quên những gì đã học. Ở đó, thay vì học những mảng kiến thức rời rạc, học sinh thực sự ghi nhớ những sự kiện được hiểu trong tương quan với một tổng thể. Cái chính ở đây là đạt chất lượng cao dù số lượng kiến thức ít hơn, và tạo tác động lâu dài thay vì ngắn hạn.

Sau đây, là những đề nghị và gợi ý cho một kế hoạch hành động giúp xây dựng trường lớp tốt hơn, đem lại những trải nghiệm học tập tốt hơn, xây đắp nền móng vững vàng hơn cho thế hệ học sinh mai sau. Một nhà trường có chất lượng không ra đời trên mặt bàn vẽ đồ họa hay trong trí tưởng tượng của ai đó, mà hình thành qua kinh nghiệm thực tiễn: từ ý tưởng của rất nhiều người đi trước, nhất là các nhà giáo, phụ huynh và học sinh.


THẦY CÔ GIÁO CŨNG CẦN HỌC, NHƯNG KHÔNG PHẢI THEO CÁCH CHÚNG TA NGHĨ

Làm cách nào để khơi dậy động cơ học hỏi nơi học sinh khi những mục tiêu học tập duy nhất là điểm cao và xếp hạng cao? Học sinh nào có thể hân hoan nổi với môn sử vào tiết cuối sau khi đã dành bốn tiếng buổi sáng cho hai môn toán văn? Rõ ràng, sự ngăn cách quá lớn giữa thực tiễn nhà trường và những tri thức mới về phương pháp giảng dạy cho thấy một sự phi lý của những hình thức đào tạo giáo viên cũ.

Thay vào đó, chúng tôi xin được đề xuất một cách khác mà nhà trường có thể giúp những thầy cô tương lai thực sự gặt hái được giá trị từ những chương trình đào tạo. Về yếu tố giảng dạy, người giáo viên cần một “sư phụ” - nhà tư vấn thành thạo, người sẽ đến giúp anh ta soạn bài để đứng lớp mỗi tuần trong sáu đến bảy tiếng đồng hồ. Quy trình từ xây dựng giáo án, giảng dạy trên lớp và nghiệm thu sẽ được thực hiện liên tục trong một kì học dưới sự theo dõi sát sao của người cố vấn. Sự phối hợp này là cần thiết để giúp người giáo viên mới dần tự tin hơn với công việc trên lớp, và những trao đổi, nghiệm thu “tại trận” giữa người cố vấn và giáo viên giúp phát hiện những thiếu sót trong giảng dạy mà người giáo viên còn mắc phải. 

Theo Jurgen Baumert, Viện trưởng Viện nghiên cứu Giáo dục Max-Planck (Đức), một giáo viên giỏi không nhất thiết bẩm sinh đã có những năng lực khác thường. Điều mà tạo ra sự biệt giữa những giáo viên giỏi với phần còn lại, đó là cách họ có thể sử dụng óc sáng tạo và trí tưởng tượng để ứng dụng những hiểu biết vào giảng dạy. Người giáo viên giỏi cũng là người biết làm sao để đồng điệu với cảm xúc của người nghe (học sinh), biết tự giới thiệu, diễn đạt bằng cử chỉ và ngôn ngữ, tham gia vào diễn xuất để truyền tải tinh thần và cảm xúc của bài học tới học sinh.   

XÂY DỰNG TRƯỜNG HỌC HIỆN ĐẠI

Như những gì đã chúng ta đã trao đổi ở phần 2, chúng ta biết rằng chỉ làm phẫu thuật thẩm mỹ thì không cứu được hệ thống nhà trường. Một số biện pháp cải tổ ta không thể đem ra thực hiện một nửa, hay một phần tư. Phải có sự cải tổ toàn diện, nếu không những cột trụ chống đỡ cho hệ thống sẽ yếu dần và kêu kẽo kẹt. Việc cải tổ dù ở quy mô lớn cũng không phải một thách thức kỹ thuật thuần túy, nó đòi hỏi một ý thức cải cách đặt cơ sở trên những nguyên tắc rõ ràng. 

Những nguyên tắc dưới đây không chỉ đúng với thầy cô và nhà trường, mà còn có thể áp dụng ngay tại gia đình. Với sự hiểu biết và hướng dẫn đúng đắn, chúng ta hoàn toàn có thể truyền cảm hứng học tập, khám phá những điều mới mẻ và ý nghĩa, để con thực sự được làm thuyền trưởng trên con tàu tới bến bờ tri thức của mình. 


Nguyên tắc 1: Hãy tạo ra động cơ học tập nội tại trong trẻ

Từ khi xuất hiện quan niệm của Maria Montessori về đứa trẻ như “kiến trúc sư của chính nó”, chúng ta cũng dần hiểu rằng việc “giảng và dạy” không đem lại hiệu quả như khi ta giúp trẻ tự học. Tuy nhiên, việc vun bồi ở đây không có nghĩa rằng chúng ta nên tìm cách nhồi nhét thật nhiều kiến thức. Giống như một cành cây bén nhạy, nó có thể héo khô vì ta quên chăm chút, nhưng cũng sẽ rũ chết nếu ta bón tưới quá tay. Điều đó cũng giống như động cơ học tập nội tại của trẻ, cần có thời gian thư giãn sau giờ học căng thẳng.   

Làm Gì Để Xây Dựng Nhà Trường Tiêu Chuẩn Cho Thế Kỷ 21

Nguyên tắc 2: Hãy để trẻ học theo nhịp độ riêng của mình

Những gì hàm chứa trong cách học cá thể hóa của Washburne (đã bàn đến ở phần 3) là phương pháp cung cấp nội dung giảng dạy hợp với nhu cầu, năng khiếu và tốc độ học của từng học sinh. Từ đó học sinh có thể học theo lộ trình của bản thân, và tùy chỉnh tốc độ phù hợp mà không phải chịu những áp lực thời gian như với môi trường học truyền thống, nhờ thế được thỏa mãn óc hiếu kỳ, và được học tập cùng niềm vui. 

Nhưng cũng cần lưu ý rằng, sự hướng dẫn của thầy cô giáo vẫn rất cần thiết với cách học này, để không bị phân tâm bởi những thú vui giải trí khác. Có thế học sinh mới có thể tiến bộ nhanh trong các lĩnh vực mà chúng yêu thích. 

Nguyên tắc 3: Liên hệ kiến thức với đời sống thực tế

Mục tiêu của học tập không chỉ là học cho thuộc các kiến thức, mà là hiểu ý nghĩa và sự tương quan giữa các kiến thức được học với thế giới thực tế. Thay vì giảng về thời tiết được chia làm bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông, hãy đặt ra cho các con những câu hỏi như: Vì sao lại có hiện tượng này? Liệu rằng những hoạt động của con người có ảnh hưởng tới chu kỳ thời tiết? Khi  đó, việc tiếp thu kiến thức sẽ trở nên dễ dàng, và khiến học sinh thích thú và ghi nhớ lâu nếu ta hiểu học để làm gì, và thấy việc học thật là thú vị.

Nguyên tắc 4: Xây dựng văn hóa cộng đồng

Các công trình nghiên cứu về tâm lý học đã chứng minh được rằng trẻ em và thiếu niên càng cảm thấy được một cộng đồng bao bọc thì càng học dễ dàng hơn, và hứng thú trong việc học hơn. Ở trường học, đặc biệt trong lứa tuổi thiếu niên, chúng ta thấy sự ảnh hưởng từ bạn bè tới tính cách, hành động của học sinh còn mạnh hơn là từ cha mẹ và thầy cô. Việc xây dựng một môi trường trong đó học sinh được đoàn kết, giúp nhau vượt qua khó khăn và cạnh tranh lành mạnh, vì thế là điều hết sức cần thiết.  

Nguyên tắc 5: Xây dựng văn hóa ứng xử và tôn trọng

Có lẽ chúng ta nghe và nói về vấn đề này rất nhiều, trong các buổi họp chính sách giáo dục, trong các buổi học công dân đầu tuần, hay những bài diễn văn trước thềm năm học mới. Nhưng thực sự có bao nhiêu điều chúng ta thực sự đạt được sau những giờ dành ra để nói về nó? Thay vào đó, hãy biến việc cư xử có văn hóa và tôn trọng với những người xung quanh là điều tất yếu. Điều đó đòi hỏi rằng, không chỉ học sinh, mà cả thầy cô và cả cha mẹ học sinh cũng cần chủ động thay đổi thái độ hành xử của mình, từ đó làm ví dụ cho con cái, cho học sinh của mình. 

Nguyên tắc 6: Gìn giữ và tôn vinh các giá trị

Để học sinh thấy mình là thành viên của ngôi trường, cần có những dấu hiệu và điều kiện tạo cho nhà trường và lớp học có bản sắc riêng biệt. Những nghi thức đánh dấu các sinh hoạt thường nhật cũng như trong các sự kiện đặc biệt là một phần làm nên bản sắc riêng biệt cho ngôi trường. Những bộ đồng phục đặc biệt, do học sinh cùng góp công lên ý tưởng thiết kế và mặc trong các ngày lễ lớn của trường, cho thấy một sự hãnh diện với ngôi trường mà các em đang học, và những thầy cô và bạn bè cùng trường.

Nguyên tắc 7: Xây dựng không gian học tập tích cực

Trường học truyền thống với những lối đi dài giữa hai dãy phòng làm ta liên tưởng đến bệnh viện, sở thuế hay trại lính. Đó là điều đã xảy ra khi chúng ta không biết nhiều về tâm lý trẻ em. Một nhà trường hiện đại, ngược lại, được thiết kế sao cho hợp với nhu cầu của người học. Một kiến trúc lý tưởng là nơi mà trong đó, học sinh có không gian dành cho việc tự học, bên cạnh những phòng lớn để tụ họp, học chung. Ở đó có không gian để thỏa mãn sáng tạo theo khuynh hướng riêng của từng cá nhân, từ thể thao tới nghệ thuật. 

Những gợi ý trên không nói rằng trường học nào cũng phải được xây dựng lại cho thật khang trang, thật đẹp với kiến trúc thật lộng lẫy. Điều đó là không thể. Thay vào đó, nhà trường hãy dựa vào những gì mình có, lắng nghe nhu cầu của học sinh, và dần dần hoàn thiện mục tiêu đó.  

Nguyên tắc 8: Trau dồi khả năng tập trung tâm trí 

Trong một thế giới đầy những tin tức “nóng hổi” và chương trình giải trí hấp dẫn từ Internet, thế hệ trẻ càng cần tập được khả năng tập trung tâm trí để bảo vệ mình. Không có gì lạ khi nhiều trẻ em thấy quá sức chịu đựng, và không có cách để tránh né. Việc cha mẹ các em cũng thường bị cuốn vào những vòng xoáy này khiến cho trách nhiệm của trường học càng lớn hơn. Từ lớp Một cho đến hết học trình, cần có phần luyện cho trẻ khả năng suy tư, tĩnh tâm, tự vấn về hành vi của mình, tự tìm hiểu bản thân. Ta muốn gọi cách tập luyện này là “hạnh phúc”, “nghệ thuật sống” hay “triết học” đều được.

Nguyên tắc 9: Cá nhân hóa việc thẩm định năng lực của học sinh

Hệ thống điểm số, như chúng ta đã bàn luận, không biểu thị được giá trị nhân cách của học sinh. Ra đời trong thế kỷ 19, 20 - vào thời buổi con người chưa hiểu biết về tâm lý và sư phạm, hệ thống ấy đến thế kỷ 21 đã lỗi thời. Có lẽ đã đến lúc phải thay nó bằng những cách thẩm định của thời hiện đại. Trong đó, tính cá biệt của đứa trẻ được đặc biệt quan tâm, để phát hiện và rèn luyện những tài năng đặc biệt mà các em có thể có, thay cho cách làm “công nghiệp” mà chúng ta vẫn biết từ trước tới nay. 

Làm Gì Để Xây Dựng Nhà Trường Tiêu Chuẩn Cho Thế Kỷ 21

Nguyên tắc 10: Hãy để việc học ở trường trong khuôn khổ của trường

Ngày học ở trường, chiều về học thêm, tối về làm bài tập hoặc học gia sư phụ đạo - đó là viễn cảnh mà nhiều học sinh phải đối mặt hàng ngày. Vô hình chung, cách làm này đặt nhiều áp lực lên tâm lý của học sinh luôn phải tập trung “dùi mài kinh sử”, mà không có một chỉ dẫn rõ ràng xem những kiến thức đó sẽ giúp con ra sao. 

Khoa học đã chứng minh rằng việc chơi cũng có vai trò quan trọng như việc học trong quá trình hình thành nhận thức của trẻ nhỏ. Vì vậy, hãy để học sinh học ngay tại trường thay vì qua việc làm bài tập ở nhà hay ở lớp học thêm. Như vậy, khi học sinh rời trường vào mỗi buổi chiều, các em đã hoàn thành nhiệm vụ học tập trong ngày và có thể tự do tham gia các hoạt động ngoại khóa theo sở thích, hoặc trau dồi các kỹ năng ngoài trường học.  

Làm Gì Để Xây Dựng Nhà Trường Tiêu Chuẩn Cho Thế Kỷ 21


Làm Gì Để Xây Dựng Nhà Trường Tiêu Chuẩn Cho Thế Kỷ 21

“Thành Rome không được xây trong một ngày” - để làm nên một sự thay đổi bước ngoặt như những gì chúng ta đã bàn luận, không thể chỉ dừng ở nỗ lực của một vài cá nhân tiêu biểu. Sự biến đổi của nền giáo dục cần sự chung tay góp sức của các thành phần trong xã hội: người làm chính sách nhận ra những hạn chế của phương pháp cũ, khuyến khích sự đổi mới; thầy cô giáo trau dồi thêm những tri thức mới để chủ động đem lại sự cải tiến trong lớp học; và cha mẹ học sinh cần hiểu biết hơn về những cách mà con mình có thể phát triển, từ đó đóng góp quan điểm và nguyện vọng để giúp hệ thống nhà trường trở nên hoàn thiện hơn. Có như vậy, chúng ta mới thấy được sự thay đổi đáng kể.   

Cuối cùng, để tóm gọn lại tinh thần của series bài viết này, tôi xin được trích những trang cuối trong cuốn sách của Giáo sư Richard Precht như sau: “Công sức bỏ ra không hề vô ích khi ta làm vì con em mình, vì giới nhà giáo và vì đất nước, đấu tranh để các nhà làm chính sách giáo dục, thay vì chỉ quay đầu nhìn quá khứ và mải mê bảo toàn di sản, nay chung tay nhất trí cùng hướng mắt về tương lai.”

- AmericanSTEM Việt Nam

Trang Nhất - Vì sao con không thích đến trường?

Vậy Làm Gì Để Xây Dựng Nhà Trường Tiêu Chuẩn Cho Thế Kỷ 21?

Một nhà trường tối ưu sẽ là nhà trường được mọi thầy cô và học sinh cảm nhận là tối ưu. Vấn đề đặt ra cho cảm nhận của con người là không có điều gì mà mọi người ở mọi thời kỳ cùng đánh giá là tối ưu. Tuy nhiên, những ý tưởng từ các nghiên cứu về não, tâm lý học về phát triển nhân cách và tâm lý học đường đều chỉ tới điểm chung, đó là việc học nên “thích hợp với sự vận động của não bộ”. Thế nhưng bộ não con người không giống nhau nên sẽ không có công thức thích hợp cho tất cả mọi người. 

Tuy nhiên, theo quan điểm của các chuyên gia giáo dục từ phần trước, tồn tại một số khuynh hướng khá rõ nét trong việc xây dựng trường lớp tốt hơn. Trước tiên là: không học nhanh và nhiều, mà phải học chậm lại, chuyên sâu, và học theo cách riêng của từng cá nhân, ở những môn học thích hợp cho cách này (giống như ví dụ về môn Toán của Washburne ta đã đề cập ở phần 3). 

Hãy hình dung về một ngôi trường ở đó trẻ em học để lưu giữ kiến thức lâu dài, thay vì áp dụng chúng vào những kỳ thi chọn lọc rồi bỏ quên những gì đã học. Ở đó, thay vì học những mảng kiến thức rời rạc, học sinh thực sự ghi nhớ những sự kiện được hiểu trong tương quan với một tổng thể. Cái chính ở đây là đạt chất lượng cao dù số lượng kiến thức ít hơn, và tạo tác động lâu dài thay vì ngắn hạn.

Sau đây, là những đề nghị và gợi ý cho một kế hoạch hành động giúp xây dựng trường lớp tốt hơn, đem lại những trải nghiệm học tập tốt hơn, xây đắp nền móng vững vàng hơn cho thế hệ học sinh mai sau. Một nhà trường có chất lượng không ra đời trên mặt bàn vẽ đồ họa hay trong trí tưởng tượng của ai đó, mà hình thành qua kinh nghiệm thực tiễn: từ ý tưởng của rất nhiều người đi trước, nhất là các nhà giáo, phụ huynh và học sinh.


THẦY CÔ GIÁO CŨNG CẦN HỌC, NHƯNG KHÔNG PHẢI THEO CÁCH CHÚNG TA NGHĨ

Làm cách nào để khơi dậy động cơ học hỏi nơi học sinh khi những mục tiêu học tập duy nhất là điểm cao và xếp hạng cao? Học sinh nào có thể hân hoan nổi với môn sử vào tiết cuối sau khi đã dành bốn tiếng buổi sáng cho hai môn toán văn? Rõ ràng, sự ngăn cách quá lớn giữa thực tiễn nhà trường và những tri thức mới về phương pháp giảng dạy cho thấy một sự phi lý của những hình thức đào tạo giáo viên cũ.

Thay vào đó, chúng tôi xin được đề xuất một cách khác mà nhà trường có thể giúp những thầy cô tương lai thực sự gặt hái được giá trị từ những chương trình đào tạo. Về yếu tố giảng dạy, người giáo viên cần một “sư phụ” - nhà tư vấn thành thạo, người sẽ đến giúp anh ta soạn bài để đứng lớp mỗi tuần trong sáu đến bảy tiếng đồng hồ. Quy trình từ xây dựng giáo án, giảng dạy trên lớp và nghiệm thu sẽ được thực hiện liên tục trong một kì học dưới sự theo dõi sát sao của người cố vấn. Sự phối hợp này là cần thiết để giúp người giáo viên mới dần tự tin hơn với công việc trên lớp, và những trao đổi, nghiệm thu “tại trận” giữa người cố vấn và giáo viên giúp phát hiện những thiếu sót trong giảng dạy mà người giáo viên còn mắc phải. 

Theo Jurgen Baumert, Viện trưởng Viện nghiên cứu Giáo dục Max-Planck (Đức), một giáo viên giỏi không nhất thiết bẩm sinh đã có những năng lực khác thường. Điều mà tạo ra sự biệt giữa những giáo viên giỏi với phần còn lại, đó là cách họ có thể sử dụng óc sáng tạo và trí tưởng tượng để ứng dụng những hiểu biết vào giảng dạy. Người giáo viên giỏi cũng là người biết làm sao để đồng điệu với cảm xúc của người nghe (học sinh), biết tự giới thiệu, diễn đạt bằng cử chỉ và ngôn ngữ, tham gia vào diễn xuất để truyền tải tinh thần và cảm xúc của bài học tới học sinh.   

XÂY DỰNG TRƯỜNG HỌC HIỆN ĐẠI

Như những gì đã chúng ta đã trao đổi ở phần 2, chúng ta biết rằng chỉ làm phẫu thuật thẩm mỹ thì không cứu được hệ thống nhà trường. Một số biện pháp cải tổ ta không thể đem ra thực hiện một nửa, hay một phần tư. Phải có sự cải tổ toàn diện, nếu không những cột trụ chống đỡ cho hệ thống sẽ yếu dần và kêu kẽo kẹt. Việc cải tổ dù ở quy mô lớn cũng không phải một thách thức kỹ thuật thuần túy, nó đòi hỏi một ý thức cải cách đặt cơ sở trên những nguyên tắc rõ ràng. 

Những nguyên tắc dưới đây không chỉ đúng với thầy cô và nhà trường, mà còn có thể áp dụng ngay tại gia đình. Với sự hiểu biết và hướng dẫn đúng đắn, chúng ta hoàn toàn có thể truyền cảm hứng học tập, khám phá những điều mới mẻ và ý nghĩa, để con thực sự được làm thuyền trưởng trên con tàu tới bến bờ tri thức của mình. 


Nguyên tắc 1: Hãy tạo ra động cơ học tập nội tại trong trẻ

Từ khi xuất hiện quan niệm của Maria Montessori về đứa trẻ như “kiến trúc sư của chính nó”, chúng ta cũng dần hiểu rằng việc “giảng và dạy” không đem lại hiệu quả như khi ta giúp trẻ tự học. Tuy nhiên, việc vun bồi ở đây không có nghĩa rằng chúng ta nên tìm cách nhồi nhét thật nhiều kiến thức. Giống như một cành cây bén nhạy, nó có thể héo khô vì ta quên chăm chút, nhưng cũng sẽ rũ chết nếu ta bón tưới quá tay. Điều đó cũng giống như động cơ học tập nội tại của trẻ, cần có thời gian thư giãn sau giờ học căng thẳng.   

Làm Gì Để Xây Dựng Nhà Trường Tiêu Chuẩn Cho Thế Kỷ 21

Nguyên tắc 2: Hãy để trẻ học theo nhịp độ riêng của mình

Những gì hàm chứa trong cách học cá thể hóa của Washburne (đã bàn đến ở phần 3) là phương pháp cung cấp nội dung giảng dạy hợp với nhu cầu, năng khiếu và tốc độ học của từng học sinh. Từ đó học sinh có thể học theo lộ trình của bản thân, và tùy chỉnh tốc độ phù hợp mà không phải chịu những áp lực thời gian như với môi trường học truyền thống, nhờ thế được thỏa mãn óc hiếu kỳ, và được học tập cùng niềm vui. 

Nhưng cũng cần lưu ý rằng, sự hướng dẫn của thầy cô giáo vẫn rất cần thiết với cách học này, để không bị phân tâm bởi những thú vui giải trí khác. Có thế học sinh mới có thể tiến bộ nhanh trong các lĩnh vực mà chúng yêu thích. 

Nguyên tắc 3: Liên hệ kiến thức với đời sống thực tế

Mục tiêu của học tập không chỉ là học cho thuộc các kiến thức, mà là hiểu ý nghĩa và sự tương quan giữa các kiến thức được học với thế giới thực tế. Thay vì giảng về thời tiết được chia làm bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông, hãy đặt ra cho các con những câu hỏi như: Vì sao lại có hiện tượng này? Liệu rằng những hoạt động của con người có ảnh hưởng tới chu kỳ thời tiết? Khi  đó, việc tiếp thu kiến thức sẽ trở nên dễ dàng, và khiến học sinh thích thú và ghi nhớ lâu nếu ta hiểu học để làm gì, và thấy việc học thật là thú vị.

Nguyên tắc 4: Xây dựng văn hóa cộng đồng

Các công trình nghiên cứu về tâm lý học đã chứng minh được rằng trẻ em và thiếu niên càng cảm thấy được một cộng đồng bao bọc thì càng học dễ dàng hơn, và hứng thú trong việc học hơn. Ở trường học, đặc biệt trong lứa tuổi thiếu niên, chúng ta thấy sự ảnh hưởng từ bạn bè tới tính cách, hành động của học sinh còn mạnh hơn là từ cha mẹ và thầy cô. Việc xây dựng một môi trường trong đó học sinh được đoàn kết, giúp nhau vượt qua khó khăn và cạnh tranh lành mạnh, vì thế là điều hết sức cần thiết.  

Nguyên tắc 5: Xây dựng văn hóa ứng xử và tôn trọng

Có lẽ chúng ta nghe và nói về vấn đề này rất nhiều, trong các buổi họp chính sách giáo dục, trong các buổi học công dân đầu tuần, hay những bài diễn văn trước thềm năm học mới. Nhưng thực sự có bao nhiêu điều chúng ta thực sự đạt được sau những giờ dành ra để nói về nó? Thay vào đó, hãy biến việc cư xử có văn hóa và tôn trọng với những người xung quanh là điều tất yếu. Điều đó đòi hỏi rằng, không chỉ học sinh, mà cả thầy cô và cả cha mẹ học sinh cũng cần chủ động thay đổi thái độ hành xử của mình, từ đó làm ví dụ cho con cái, cho học sinh của mình. 

Nguyên tắc 6: Gìn giữ và tôn vinh các giá trị

Để học sinh thấy mình là thành viên của ngôi trường, cần có những dấu hiệu và điều kiện tạo cho nhà trường và lớp học có bản sắc riêng biệt. Những nghi thức đánh dấu các sinh hoạt thường nhật cũng như trong các sự kiện đặc biệt là một phần làm nên bản sắc riêng biệt cho ngôi trường. Những bộ đồng phục đặc biệt, do học sinh cùng góp công lên ý tưởng thiết kế và mặc trong các ngày lễ lớn của trường, cho thấy một sự hãnh diện với ngôi trường mà các em đang học, và những thầy cô và bạn bè cùng trường.

Nguyên tắc 7: Xây dựng không gian học tập tích cực

Trường học truyền thống với những lối đi dài giữa hai dãy phòng làm ta liên tưởng đến bệnh viện, sở thuế hay trại lính. Đó là điều đã xảy ra khi chúng ta không biết nhiều về tâm lý trẻ em. Một nhà trường hiện đại, ngược lại, được thiết kế sao cho hợp với nhu cầu của người học. Một kiến trúc lý tưởng là nơi mà trong đó, học sinh có không gian dành cho việc tự học, bên cạnh những phòng lớn để tụ họp, học chung. Ở đó có không gian để thỏa mãn sáng tạo theo khuynh hướng riêng của từng cá nhân, từ thể thao tới nghệ thuật. 

Những gợi ý trên không nói rằng trường học nào cũng phải được xây dựng lại cho thật khang trang, thật đẹp với kiến trúc thật lộng lẫy. Điều đó là không thể. Thay vào đó, nhà trường hãy dựa vào những gì mình có, lắng nghe nhu cầu của học sinh, và dần dần hoàn thiện mục tiêu đó.  

Nguyên tắc 8: Trau dồi khả năng tập trung tâm trí 

Trong một thế giới đầy những tin tức “nóng hổi” và chương trình giải trí hấp dẫn từ Internet, thế hệ trẻ càng cần tập được khả năng tập trung tâm trí để bảo vệ mình. Không có gì lạ khi nhiều trẻ em thấy quá sức chịu đựng, và không có cách để tránh né. Việc cha mẹ các em cũng thường bị cuốn vào những vòng xoáy này khiến cho trách nhiệm của trường học càng lớn hơn. Từ lớp Một cho đến hết học trình, cần có phần luyện cho trẻ khả năng suy tư, tĩnh tâm, tự vấn về hành vi của mình, tự tìm hiểu bản thân. Ta muốn gọi cách tập luyện này là “hạnh phúc”, “nghệ thuật sống” hay “triết học” đều được.

Nguyên tắc 9: Cá nhân hóa việc thẩm định năng lực của học sinh

Hệ thống điểm số, như chúng ta đã bàn luận, không biểu thị được giá trị nhân cách của học sinh. Ra đời trong thế kỷ 19, 20 - vào thời buổi con người chưa hiểu biết về tâm lý và sư phạm, hệ thống ấy đến thế kỷ 21 đã lỗi thời. Có lẽ đã đến lúc phải thay nó bằng những cách thẩm định của thời hiện đại. Trong đó, tính cá biệt của đứa trẻ được đặc biệt quan tâm, để phát hiện và rèn luyện những tài năng đặc biệt mà các em có thể có, thay cho cách làm “công nghiệp” mà chúng ta vẫn biết từ trước tới nay. 

Làm Gì Để Xây Dựng Nhà Trường Tiêu Chuẩn Cho Thế Kỷ 21

Nguyên tắc 10: Hãy để việc học ở trường trong khuôn khổ của trường

Ngày học ở trường, chiều về học thêm, tối về làm bài tập hoặc học gia sư phụ đạo - đó là viễn cảnh mà nhiều học sinh phải đối mặt hàng ngày. Vô hình chung, cách làm này đặt nhiều áp lực lên tâm lý của học sinh luôn phải tập trung “dùi mài kinh sử”, mà không có một chỉ dẫn rõ ràng xem những kiến thức đó sẽ giúp con ra sao. 

Khoa học đã chứng minh rằng việc chơi cũng có vai trò quan trọng như việc học trong quá trình hình thành nhận thức của trẻ nhỏ. Vì vậy, hãy để học sinh học ngay tại trường thay vì qua việc làm bài tập ở nhà hay ở lớp học thêm. Như vậy, khi học sinh rời trường vào mỗi buổi chiều, các em đã hoàn thành nhiệm vụ học tập trong ngày và có thể tự do tham gia các hoạt động ngoại khóa theo sở thích, hoặc trau dồi các kỹ năng ngoài trường học.  

Làm Gì Để Xây Dựng Nhà Trường Tiêu Chuẩn Cho Thế Kỷ 21


Làm Gì Để Xây Dựng Nhà Trường Tiêu Chuẩn Cho Thế Kỷ 21

“Thành Rome không được xây trong một ngày” - để làm nên một sự thay đổi bước ngoặt như những gì chúng ta đã bàn luận, không thể chỉ dừng ở nỗ lực của một vài cá nhân tiêu biểu. Sự biến đổi của nền giáo dục cần sự chung tay góp sức của các thành phần trong xã hội: người làm chính sách nhận ra những hạn chế của phương pháp cũ, khuyến khích sự đổi mới; thầy cô giáo trau dồi thêm những tri thức mới để chủ động đem lại sự cải tiến trong lớp học; và cha mẹ học sinh cần hiểu biết hơn về những cách mà con mình có thể phát triển, từ đó đóng góp quan điểm và nguyện vọng để giúp hệ thống nhà trường trở nên hoàn thiện hơn. Có như vậy, chúng ta mới thấy được sự thay đổi đáng kể.   

Cuối cùng, để tóm gọn lại tinh thần của series bài viết này, tôi xin được trích những trang cuối trong cuốn sách của Giáo sư Richard Precht như sau: “Công sức bỏ ra không hề vô ích khi ta làm vì con em mình, vì giới nhà giáo và vì đất nước, đấu tranh để các nhà làm chính sách giáo dục, thay vì chỉ quay đầu nhìn quá khứ và mải mê bảo toàn di sản, nay chung tay nhất trí cùng hướng mắt về tương lai.”

- AmericanSTEM Việt Nam